İzmir İktisat Kongresi 17 Şubat-4 Mart 1923 tarihleri arasında İzmir'de Hamparsumyan Hanında dönemin İktisat Vekaleti tarafından düzenlendi. Bu tarihler Lozan'da toplanmış barış konferansının ara verildiği ve Cumhuriyetin ilan edildiği tarihten öncesine aittir. Mustafa Kemal Paşa kongreden önce bir konuşmasında yeni devletin cihangir bir devlet olmayıp iktisat devleti olacağını beyan etmişti. Kongrenin örgütlenmesinde Milli Türk Ticaret Birliği önemli bir rol oynamıştır. Kongre ile ilgili dokümanlar ilk olarak bu kitapla gün yüzüne çıkmıştır.
Sıra İktisadi Zaferde İzmir'de İlk Türkiye İktisat Kongresi ve Sergisi Albümü 1923 Hazırlayan Y. Doğan Çetinkaya Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları İstanbul 2025, 112 sayfa.
Beynelmilel (uluslararası) olarak ilk kez1934'te düzenlenen İzmir Fuarının aslı da bu kongreyle ilişkilidir. Kongrede yerli milli malların sergilendiği standlar açılmıştır. Sergiye yerli mamul olan ürünler pek çok şehirden getirilmiş hatta yerli bir dinamo ve yangın tulumbası sergilenmiştir. Müslüman girişimcilerin rol model alınmaları üzerinde de durulmuştur. Mesleki temsile önem verilmiştir. Kongreye pek çok meslek erbabı yanın da kadınlarda katılmıştır. Kongrede yabancı olarak Rus seferi yer almıştır.
Kongre açılış konuşmasını yapan Mustafa Kemal Paşa Misak-ı Milli'nin ifade ettiği ruh ve manayı da vurgulamıştır. Halkın menfaatlerinin birbirinden ayrıldığı ancak işçinin sanatkarın çiftçinin tüccarın birbirleriyle çatışma halinde olmayıp birbirlerine muhtaç olduğunu belirtmiştir. el-kanaatü kenzün la yüfna (kanaat bitmez tükenmez hazinedir) sözünün yanlış tefsir edildiğini belirten Mustafa Kemal Paşa bu sözün iktisadi faaliyet ile bir anlam ifade ettiğini belirtmiştir. Özellikle Tanzimat’tan sonraki dış borçlanmanın devlet ve hükümet üzerindeki etkilerini de belirterek Türkiye’yi esir ülke yaptırmayacağını belirtmiştir.
Kongre milli iktisat üzerine kurulmuştur. Hatta kongreden sonra ilan edilen 9 umde Halk Fırkasının ilk programı sayılmaktadır.
Kongrede hakimiyet-i iktisadiyenin, siyasi bağımsızlığın ancak iktisadi bağımsızlıkla mümkün olacağı belirtilmekle beraber kapitülasyonların kaldırılacağına dair bilgiler de mevcuttur.
Misakı İktisadi'nin esaslarında 12 madde ve 10 madde halinde kongre kararları yer almaktadır. Kongre sonunda Kazım Karabekir Paşa'nın inisiyatifi ile yazılan Misakı İktisadi belgesi yer almaktadır. Bu belge iktisattan çok ahlak belgesi olarak bilinmiş ve Kazım Karabekir Paşanın dikte ettirdiği gerekçesiyle eleştirilmiştir. Esaslardan birkaç tanesi şöyledir:
-Hırsızlık, yalancılık, riya ve tenbellik en büyük düşmanımız; taassuptan uzak dindarane bir salabet her şeyde esasımızdır. Her zaman faydalı yenilikleri severek alırız. Türkiye halkı mukeddesatına, topraklarına, şahıslarına ve mallarına karşı yapılan düşmanca fesat ve propagandalardan nefret eder ve daima bunlarla mücadeleyi bir vazife bilir.
-Türkler, irfan ve marifet aşığıdır. Türk her yerde hayatını kazanabilecek şekilde yetişir. Maarife verdiği kudsiyet dolayısıyla (Mevlid-i Şerif) Kandil günü, aynı zamanda bir kitap bayramı olarak tes’id eder.
-Türk, açık alın ile serbestçe çalışmayı sever; işlerde inhisar istemez.
-Türk kadını ve kocası, çocukları İktisadi Misak’a göre yetiştirir.
Kongreye katılan bazı tüccarların adları şirketleri ve şehirleri yine ayrıntılı bilgi veren Akşam gazetesinin iki haberinde yer almaktadır. Kitabın sonunda da albüm yani kongre fotoğraflarına yer verilmiştir.
Yazar Kongre ile ilgili fotoğrafları ilk defa yayınlamıştır. Hatta kongrenin üzerinden yüz yıl geçtiği halde yüksek lisans ve doktora tezleri gibi akademik çalışmaların olmaması da ciddi bir eksiklik olarak belirtilmiştir.
