Günümüzde yukarıda bahsedilen iki model, yani Alman “Bismarck” ve İngiliz “Beveridge” saf hâliyle hiçbir ülkede uygulanmamaktadır. Ancak sosyal sigorta ile verilen hakların primlere esas alınması gerekir. Bunun sosyal yardımlarla desteklenmesi düşünülebilir.
Makro iktisadi analizlerde hükümet harcamaları üç ayrımda ele alınır. Bunlar: otonom yatırım harcamaları, cari harcamalar ve sosyal yardım türünden transfer harcamalarıdır. Transfer harcamaları, herhangi bir çalışma karşılığında yapılmayan ve yardım türü olarak kabul edilen ödemelerdir. Bununla beraber, emeklilik ödemeleri sosyal yardımlar gibi bağımsız bir yardım olarak sayılamaz.
Sosyal sigorta ile sosyal yardımlar sosyal politikalar için bütünlük sağlar. Bunların birbirlerini desteklemeleri gerekir. Ülkemizde ise 2008 yılında sosyal güvenlik reformu yapılarak tek çatı altında toplanmış, norm ve ilke birliği sağlanmaya çalışılmıştır. Ancak mevzuat 200’den fazla değişikliğe uğramıştır. Primli sisteme müdahaleler olduğundan denge bozulmuştur. Prim günü ve kazancı arttığı hâlde aylığı düşen, statü değiştirerek daha az primle daha yüksek gelir kazanan örnekler artmıştır. Refaha bağlı artıştan emekli aylıkları yeterince yararlanamamıştır. Asıl önemlisi, emeklilik başvurusu yapılan tarihe göre aylıklarda %30’ları aşan bir fark ortaya çıkmıştır. Yani, yazımızın başındaki kaygı gerçekleşmiştir.
Türkiye’de sosyal güvenlik sisteminde, 2026’nın ilk yarısında aktif/pasif oranı 1,64 olarak gerçekleşmiştir. Yani 1.64 çalışan 1 emeklinin aylığını karşılamıştır.
2026 yılının ilk yarısında işçi, Bağ-Kur ve memur olmak üzere, aktif sigortalı sayısı 26 milyon 720 bin 390 kişidir. Bunların 23 milyon 502 bin 971’i zorunlu sigortalılardan oluştu. Aktif sigortalıların 19 milyon 886 bin 925 kişisi işçi statüsünde (4/a) çalışanlardan, 3 milyon 117 bin 98 kişisi Bağ-Kur’dan (4/B), 3 milyon 716 bin 367 kişisi ise memurlardan (4/C) oluşmuştur. Aynı dönemde sosyal güvenlik sisteminde yaşlılık aylığı, ölüm aylığı ve iş göremezlik ödeneği alanlardan oluşan pasif sigortalı sayısı 17 milyon 124 bin 786 kişidir. Bunun 12 milyon 309 bin 535 kişisi ise yaşlılık aylığı alanlar.
2025 yılı için işçi statüsünde çalışanlarda aktif/pasif oranı %1,78 (2025 yılında bu oran %1,75 olmuştu) olurken, Bağ-Kur’lularda bu oran %1,13 olarak gerçekleşmiştir. Bağ-Kur kapsamındaki tarım sigortalarında ise aktif/pasif oranı %0,74 oldu. Memurlarda ise bu yılın ilk yarısında aktif/pasif oranı %1,56 olmuştur.
Birkaç yüz işçi çalıştıran bir sanayi işletmesi sahibi, kendi sigortasını asgari ücret üzerinden yaptırmış ve emekliliğe hak kazanmıştı. Piyasada sert rüzgârlara dayanamamış, emeklilik aylığıyla geçinir hâle gelince şikâyete başlar:
“Bu devlete yıllarca yüksek miktarlarda vergi ödedim, yüzyıllarca işçi çalıştırdım; devletin bana verdiği asgari ücreti bile bulmayan bu emeklilik aylığı bana reva mı?”
Hatta bazı emekliler emekli maaşlarının ev kirası, çocuklarının okul masrafı, hatta torunlarının masrafları ile ilgisini kurmaktalar. Emeklilik aylığı, ödenen primlerle ilgili olduğuna göre, bu kişinin bu serzenişi hukuken de ahlaken de kabul edilemez. Emekli aylıkları belirlenirken hayat şartları bir noktaya kadar dikkate alınabilir.
Ülkemizde kayıt dışılık oranı gelişmiş ülkelerin çok üzerinde olduğu için, hatta kamuya destek yerine kamudan daha fazla yararlanma işveren, işçi ve kamu personeli tarafından teşvik edilirken!
Az prim ödeyenlerin emekli maaşlarının düşük olması gerekir. Sigortalının ölmesi halinde kanunen yakınlarına da belirli oranlarda aylık bağlanmaktadır. Bunların sayısının memurlarda da yüksek olduğu görünmektedir. Tüm pasif memur sigortalıların sayısı 2.570.601 iken, bunların 842.656’sı ölüm aylığı almaktadır. Bunun gibi, işçi ve Bağ-Kur’lularda da yüksektir.
Ülkemizde emekli maaşlarının yüksek olduğu kesimler genellikle üst düzey bürokratlar ve milletvekili emeklileridir. Hatta milletvekili emeklilerinin aynı zamanda memurluk yapmaları da mümkündür. Kamu kesimindeki dengesizlikler hakkaniyet duygusunu zedelemektedir.
Emeklilik konusu popülizme çok yakın bir konudur. Çünkü nüfusun büyük bir kısmını kapsadığından, siyasette seçim sonuçlarıyla doğrudan ilişkilidir. Bu sebeple hiçbir siyasetçi bu selin önünde duramaz. Nitekim meclise gelen erken emeklilik yasa tasarısı, kamuoyu baskısıyla yasalaşabilmektedir; ancak kamu vicdanını rahatlatmaktadır. Nitekim son yıllardaki EYT (Emeklilikte Yaşa Takılanlar) ile üç milyona yakın çalışma çağındaki insanın önemli bir kısmı çalışma hayatından çekilmiştir. Yeniden EYT talepleri gündeme gelmektedir. Hatta seçime doğru böyle bir düzenlemenin olacağı beklentisi yüksektir. Eğer böyle bir girişim olursa, sistemde düşük olan aktif/pasif oranı daha da kötü duruma düşecek; işgücü dengeleri sarsılacak, işverenler için yetişmiş insan kaybı artacak ve kıdem tazminatı yükü bir anda gündeme gelecektir. Bu popülist politikaya karşı koyabilmek için, siyasi sistemin korunması, mesela bizim önerimizle senato aracılığıyla taleplerin dengelenmesi gerekir.
Bir zamanlar partiler iktidara gelebilmek için hesapsız iki anahtar, erken emeklilik vaatleriyle oy avcılığı yapmışlardı. Bazı siyasetçilerin diğer partiye ne veriyorsa, biz de 5 puanın üzerini veriyoruz; vaatleri meşhurdu. Ama bu vaatler ülkeyi yetmiş sente muhtaç hale getirmişti.
İşçi sendikaları emekli aylıkları düzenlemelerinde satın alma gücünün korunması, ekonomik ve sosyal yaşam koşullarının iyileştirilmesi ve geçmiş dönemlerde ortaya çıkan hak kayıplarının giderilmesiyle insan onuruna yakışır bir yaşamın sürdürülebilmesi üzerinde durmaktadır. Bu kapsamda, en düşük emekli aylığının prim ödeme gün sayısı esas alınarak asgari ücretin altında olmaması önerilmektedir. Çünkü Türkiye’nin taraf olduğu 102 sayılı Sosyal Güvenlik Asgari Standartlar Sözleşmesi ve 118 sayılı Muamele Eşitliği (Sosyal Güvenlik) Sözleşmesi gereği, hem çalışma hayatında hem de emeklilik halinde insan onuru ve haysiyetine yaraşır bir hayat standardının sağlanması taahhüt edilmiştir. Bilindiği gibi, Anayasa’nın 65’inci maddesinde devletin iktisadi ve sosyal ödevlerinin sınırları şöyle tespit edilmiştir:
“Devlet, sosyal ve ekonomik alanlarda Anayasa ile belirlenen görevlerini, bu görevlerin amaçlarına uygun öncelikleri gözeterek malî kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir.”
Ayrıca bu kapsamda önemli etkenlerden biri de hayat tarzıdır. Bizim toplumumuzda emekliler ile Batı toplumlarındaki emeklilerin hayat tarzları çok farklıdır. Yani bizde genellikle yaşlılık aylığından tasarruf etme ve onunla altın biriktirme çok görülür.
Enflasyonun sabit gelirliler üzerinde ciddi olumsuz etkileri vardır. Çalışanlar, yeterli gelir sahibi olarak yaşlılıklarına hazırlanma imkânına sahip olmalıdır. Çalışma halinde evlerini, arabalarını almalıdır. Emekli olduklarında, daha önce edindikleri serveti kullanabilirler. Genellikle munzam emeklilik uygulamaları işyerlerinde veya sektörlerde yeterli değildir. Bu sebeple emekliler bütün dikkatlerini devletten alacakları emekli aylıklarına çevirmektedir.
Emekliler nüfusun önemli bir kesimi olduğundan, ortak bir görüşe varmak zordur. Ancak üretim gücü olduğu hâlde emeklilikte boş kalma olmaması gerektiğine itiraz eden olmaz. Düşük prim ödeyen ile yüksek prim ödeyenin aynı maaşı almalarını savunan da olmamalıdır. Konuya sınıf mücadelesi açısından bakanlar olsa da, bu tür görüşlerin başta çalışanlara ve emeklilere zarar verdiği tüm dünyada görüldüğünden, bu tür görüşlere itibar edilemez.
Ülkemizde aktif sigortalılar pasif sigortalıların emekli aylıklarını belirli bir düzeye karşılayabilir. Bunun üzerindeki rakamlar bütçeden karşılanacaktır. Bütçeden ya karşılıksız para basarak, yani enflasyon yoluyla, ya da iç ve dış borçlanma yoluyla ödeme yapılacaktır. Hükümetin yaptığı bütçe kısa sürede değiştirilmek zorunda kalacaktır. Seçimlere yaklaşırken beklentiler de artmaktadır. Bu sebeple emeklilikle ilgili seyyanen zam ve erken emeklilik talepleri artmaktadır. Konunun partiler arasında tavizler yarışına dönüşmesi mevcut sistemde kaçınılmazdır. Ancak emekli aylıkları arasındaki önemli farklar da göz ardı edilemez.
Merkez Bankasının 2026 sonu enflasyon tahmini %29.5 olarak açıklandı. Emekli aylıkları ile ilgili düzenlemeler bu çerçevede olup olmayacağını zaman gösterecek.
*Yararlanılan kaynak: HAK-İŞ Konfederasyonu Emeklilik Sisteminde Güncel Sorunlar ve Çözüm Önerileri (İkinci baskı, Temmuz 2026)