Geçtiğimiz yılın sonuna doğru bir kamu işçisi emeklilik hakkında görüşümü sordu. Yaşı daha 50 civarındaydı. Emekliliği hak etmişti, ama yılbaşından önce emekli olursa alacağı emekli aylığı ile yeni yıldan sonra emekli olduğunda alacağı aylığı arasındaki farkın önemli ölçüde eksik olacağını ifade etti. Bir yandan emekli olup yeni bir iş bulma arayışını sürdürerek ek gelir elde etmeyi arzuluyordu; ancak ek iş bulabilir miydi ya da aynı kurumda taşeron olarak çalışarak ek gelir elde edebilir miydi? Yoksa kaderine teslim olup yeni düzenlemeleri mi bekleyecek? İşte bugünlerde 2027 bütçesinde emeklilerle ilgili bir düzenleme bekleniyor.
Türkiye’de asker ve sivil çalışanlar için 1866 yılında yaşlılık ve iş kazası sigortası başlamakla beraber, işçiler için sigorta 1945 yılında başlamış, daha sonra bağımsız çalışanlara da uygulanmıştır. İş kazası ve meslek hastalıkları, hastalık, analık, işsizlik, malullük, ölüm ve yaşlılık sigorta kolları uygulanır. Emeklilik veya yaşlılık aylığı sigorta türüdür.Yaşlılıkla birlikte çalışan aktif çalışma hayatından çekilmekle emeklilik aylığına hak kazanır. Emekli aylığına hak kazanmak için: belirli bir yaşın, belirli prim gününün, fiili hizmetin ve belirli bir sigortalılık süresinin tamamlanması şartları aranır. Bu şartlar bazen birlikte, bazen de alternatif olarak uygulanır.
Çalışan işçi, memur veya kendi adına çalışan ve çalıştıran (işveren) kişiler sigorta primi ödemektedir. Çalışan ve bakmakla yükümlü olduğu kişiler (çekirdek aile) kanunla kendilerine tanınan haklardan faydalanırlar. Yaşlılık halinde kendilerine, ölümleri halinde ise hak sahiplerine aylık bağlanır. Burada dağıtım ve fonlama olmak üzere iki model bulunmaktadır. Dağıtım modelinde belirli bir dönemde veya yılda toplanan primler o dönemdeki giderler için kullanılır. Sigortalılardan toplanan işçi ve işveren primleri devlet katkısı ile birlikte pasif sigortalılara dağıtılır. Buna Alman “Bismarck” modeli denilir. Bunun için bu yöntem işgücü piyasasına ve genel iktisadi duruma sıkıca bağlıdır. Bu modelde [EG1]yaşlı nüfustaki artış ve erken emeklilik gibi faktörler dağıtım modelinin riskini [EG2]artırır. Türkiye büyük ölçüde dağıtım modelini uygulamaktadır. Yani Türkiye’de kişiye bağlanan emekli aylığı doğrudan aktif dönemde ödediği primlerin karşılığı değildir. Diğer [EG3]model olan aktif fonlamada veya kapitalizasyonda, geçmişte çalışanın yaptığı tasarruflar ve birikimler esas alınır; belirli getiri fonlarında nemalandırılır ve gelecekte pasif sigortalılara finansman sağlanır. Bu da İngiliz “Beveridge” sistemidir.
Almanya, Belçika, Fransa, İtalya ve İspanya Alman Bismarck modelini uygulamaktadır. Almanya’da tüm çalışanları kapsayan ve prime dayalı zorunlu emeklilik sigortası sistemi temelini oluşturmaktadır. Zorunlu emeklilik dayanışma yöntemine dayalı olup ödediğin kadar kazanma kuralıdır. Bunun yaygın biçimi, işyeri emeklilik sistemidir; üçüncü kademe olarak da özel emeklilik sistemi vardır. Almanya’da 2007 yılında yapılan değişiklikle kadın ve erkekler için emeklilik yaşı 65’ten 67’ye çıkarılmıştır. Geçiş dönemi için bazı hükümler getirilmiştir. Emekli aylığı bağlanma kriterleri bireyin kazanç puanı, yaşı, sigortalılık süresi ve emeklilik türü olarak dikkate alınmaktadır. Alman sisteminde düşük emeklilik aylığı alanlara herhangi bir kaynak ayrılmamaktadır. Gerekli hallerde kapsayıcı sosyal yardım sistemi kullanılmaktadır. İngiltere’de ise sosyal güvence sistemi kapsamında menfaat ve yardımlar, yalnızca temel geçim ihtiyacını karşılayacak nitelikte olup kişinin aktif çalışma dönemine uygun bir yaşam standardı sağlamayı amaçlamaz. İngiltere, Hollanda, Finlandiya, İsviçre'de uygulanan “Beveridge” modelinde, primli sisteme dayalı sigorta modelleri geliştirilmiştir. İngiltere’de bu aylıklar insanların zorunlu ihtiyaçlarını karşılamaktan uzak kalmaktadır. Fransa’da 2003 yılında emeklilik yaşının 62’den 64’e çıkarılmasını öngören düzenlemeye karşı kitlesel eylemler yapılmış olsa da, düzenleme kabul edilmiştir.
