Ombusmanlık

■ Yapılacak işin için akıllı bir insana danışırsan, işinin bir kısmını çözmüş olursun.

(Dale Carnegıe

***

İleri demokrasilerde Ombusmanlık Kurumu hak arama, adalet ve denetim olgularını güçlendir bir yapılanma olduğu kuşkusudur.

Ülkemizde de 2010 yılı Anayasa değişikliğiyle beraber kamu yönetiminin denetim sistemine Ombudsmanlık Kurumu da eklemlenmesine karşın henüz tam olarak işlevini göremediği bir gerçektir. Nitekim, bizde böyle bir kuruma ihtiyaç bulunup bulunmadığına ve böyle bir sistemin uygulanabilir olup olmadığına ilişkin soru işaretleri çözüme kavuşmuş değildir. . Nedenlerinden ilki ombudsmanlık benzeri kurumların var oluşudur. Bunlar Devlet Denetleme Kurulu ile Kamu Görevlileri Etik Kurulu’dur. Kimi farklılar olmasına karşın iki kurul benzer görev ve yetkilere sahiptirler.

■ Danışın ve danıştığınız kişinin görüşlerini kendi görüşlerinizle birleştiriniz ki, doğru ortaya çıksın.

(Gerald Massey)

---

Ombudsmanlık genel tanımıyla şeffaflık mekanizmalarının oluşturulması gereken birimlerden ya da kurumlardan biridir. Ombudsman idari konularla ilgilenerek, yönetişim kalitesinin artmasına katkıda bulunmakta herhangi bir kamu kurum veya kuruluşundaki yönetim sürecini denetlemektedir.

Uluslar arası/üstü mali ve ekonomik örgütlenmelerin, ulusların kendi iç sorunu olarak gördükleri yolsuzlukların, uluslararası sistemin global bir nitelik kazanmasıyla, paranın ve sermayenin ulusal sınırları aşmasına paralel olarak hem dünya kaynaklarını ve beraberinde getirdiği olumsuz etkilerini tüm dünya devletlerinin ortak sorunu olarak görmeye başlamakta, hem de insan kaynağı başta yoksulluğun küreselleşmesiyle mücadele sürecini devam ettirebilmek için, gelişmiş ülkelerin de desteğiyle bir takım yeni uluslararası ortak düzenlemeler oluşturulması yoluna gitmektedirler. Bunların başında gelişmekte olan ülkelere yapılması gereken mali yardımların, ülke içerisindeki şeffaflık, yolsuzlukla mücadele ve etkin yönetişimin sağlanması gibi bir takım oluşumlara ve önkoşullara bağlanması gelmektedir. Ancak böyle bir uygulamadan önce yapılması gerekenlerin başında ülkeler nezdindeki yolsuzluk ve rüşvet gibi istenmeyen durum ve uygulamaların denetlenmesinde etkinliğin sağlanması ve gerektiğinde uluslar arası aktörlere da hesap verilmesinin sağlanarak gerekli denetim mekanizmaların oluşturulması gereği üzerinde durulması gerekmektedir.

■ Akıllı insana danış; o nefsine hakim olup ilmiyle meşgul olduğu için zamanla uyum içindedir.

(Socrates)

---

Ombudsmanlık yapısının Ülkemizde, 5548 sayılı kanunla Meclise bağlı bir tüzel kişiliği bulunan, Anayasada belirtilen niteliklere sahip  her türlü idari davranış, işlem ve tutumları, insan haklarına saygıya dayalı demokrasinin koşulu olarak hakka ve hukuka uygunluğunu inceleyen, denetleyen ve bağımsız olarak her türlü belge ve bilgiye ulaşması mümkün kılınan bir kurumu ifade etmektedir.

Adalet Bakanlığının girişimi ile oluşturulan komisyonun hazırladığı ve bakanlar kuruluna sunduğu “Kamu Denetçiliği Kurumu Kanun Tasarısı” 2000 yılında bakanlar kurulunca onaylamış TBMM’ye gönderilmiştir. Tasarıda kamu baş denetçisi ve denetçilerin seçimi yasama organına ait olmakla birlikte, bunların sayısı Meclis Genel Kurulunda belirlenmekte, adayların saptanması Dilekçe Komisyonu ve TBMM’ye ait bulunmaktadır. 15.6.2006 tarihinde 5548 Sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu ile TBMM tarafından kabul edilen Ombudsmanlık Kurumu, Türk Kamu Yönetimi içerisindeki yerini almıştır Denetçilerin görevlerine son verilmesi meclis tarafından gerçekleştirilmesi öngörülmüştür. denetçi, 5 yıllığına Meclis üye tamsayısının salt çoğunluğu ile seçilmekte, seçilen başdenetçi ve kamu denetçileri tekrar seçilebilmektedir. Denetçinin TC vatandaşı olması, kırk yaşını doldurması, en az dört yıllık yüksek eğitim görmesi, on beş yıllık kamu ya da özel sektörde çalışmış olması, siyasi partilere üye olmaması ve son olarak 657 sayılı Devlet Memurları Kanunundaki koşullara sahip olması seçilebilmesindeki şartlar olarak yasada yer almaktadır.

---

Ombudsman kurumunun oluşturulması

beş yıllık kalkınma planı raporlarında da önerilmiş, TBMM Türkiye'nin ilk Kamu Baş Denetçi olarak Genel Kurulda üç aday arasından Yargıtay Üyesi Mehmet Nihat Ömeroğlu’nu 4. turda 258 oyla seçmiştir.

Ombudsman benzer uygulama 1983–1987 yılları arasında Hürriyet Gazetesi’nde ABD modelinden esinlenerek yaşama geçirilmiştir. Milliyet Gazetesi’nde de 1999 yılından bu yana benzer bir uygulama sürdürülmektedir.

---

Ombudsman, İsveç dili kökenlidir; “ombud” vekil, “man”  kişi, anlamındadır. Bizde sözlük karşılığı kamu denetçisidir. Kamu danışmanı, halk savunmanı, temsilci, arabulucu, vatandaş koruyucusu,  kamu gözeticisi, kamu ya da halk avukatı, vekil” gibi anlamlarındadır. “Halkın yönetimle karşılaştığı sorunlarda yardımcı olan, yakınmalarını dinleyen ve değerlendiren, soruşturma açabilen, ilgili kamu görevlilerine önerilerde bulunan yasama organı tarafından seçilen bağımsız, yüksek düzeyde görevlidir.”

■ Bir sorunu çözmek için en güzel yol, başkalarının da fikrini almaktır.

(Konfüçyüs)

---

Basında ombudsman, kamu yönetiminde olduğu gibi ilk kez İsveç’te uygulanmıştır. Kökeni 18. yüzyıla uzanan İsveç modelinde ombudsman, okurla basının ilişkilerinde ve yakınmalarında başvurulandır. Kurumu ile iş başındaki hükümetin bağlantısı yoktur.

İsveç Modeli Ombudsmanda ombudsmanın maaşı Yayıncılar Derneğince ödenirken, hükümetin, hiçbir kamu kurumunun etkisinde olmadan tarafsız kalmaktadır.  İkinci modelde basın kuruluşları ombudsmanlarını kendileri belirlemektedir. Ombudsman, çalıştığı kurumu içinde eleştiriler yayınlar çalışanlara mesleki sorumluluklarını anımsatır; haber- yazı ve yorumlarla yakınmaları dikkate almaktadır.

İsveç Modeli Ombudsman ilk kez 1967 yılında ABD’de Louisville Courer–Jurnal ve Louisville Times adlarında iki yerel gazetede uygulanmış daha sonra yaygınlaştırılmıştır.

Ombudsmanlar eleştirilerini, okuyucu şikâyetlerini bazen de takdirlerini her hafta kurum içinde yayımladıkları “mektup”la gazetecilere ve yazı işlerine duyurmaktadırlar.

Ombudsman modelini ABD’de başlatan iki yerel yayın organı, yanlışların kabullenilmesi ve okuyucuya duyurulması konusunda da öncülük ederek “düzeltmeler” başlığı altında bir sütun yayımlamaya başlamış, çok sayıda  gazete tarafından da benimsenmiştir.

Ombudsmanlar, sütunlarında hedef kitle ile gazete arasında iletişim kurup, yayın organına yönelik eleştirileri ve okuyucu şikâyetlerini dile getirmektedirler. Washington Post’un eski ombudsmanı Charles Seib, uygulamanın yazı işleri çalışanlarını tarafsız haber yazmalarında özenli olmaya yönelttiğini ifade etmiştir.

■ Danıştığın kişinin bilgisizliği yapılacak işİne zarar verecekse ona danışman faydasızdır.

(Konfiçyüs)